Jet Motoru Nedir ve Nasıl Çalışır?

Jet motorunun temelinde etki-tepki prensi yer alır. Havacılık tarihindeki önemli buluşlardan bir tanesidir ve tarihe yön veren bir teknolojidir. Geçmişten günümüze kadar olan zamanda her zaman güç ve hızın simgesi olmayı başarmıştır.

Jet motorları aynı zamanda tepkili motorlar olarak ta bilinirler. Temel mantık olarak önden havayı emer ve kompresörlerde sıkıştırır. Sıkışan hava ısınır ve basıncı artar. Isınan ve basıncı artan havaya yüksek hızda yakıt püskürtülerek yanması sağlanır. Yanan yakıt-hava karışımı ise motorun çıkışına yönlendirilerek itme kuvveti oluşturulur.

Jet motorlarının bölümleri şu şekildedir;

  • Hava girişi

Motora hava girişinin sağlandığı bölümdür. Bu bölümün tasarımı ve şekli uçağın ses altı veya ses üstü uçmasına ve performansına göre şekillendirilir.

  • Kompresör

miline sıralı halde dizilen disklerin dış kenarlarına açılı bir şekilde yerleştirilen pal adı verilen titanyum parçalar, havanın hızını artırır ve aynı zamanda sıkıştırma işlemi yaparak havanın hacmini küçültür. Sıcaklığı artan havayı yanma odasına gönderir. İrtifa arttıkça havanın sıkıştırma oranının önemi de artar. İrtifa arttığında sıcaklık düşeceğinden sıkıştırmanın yeterli olması gerekmektedir. Bu da daha fazla sıkıştırma oranı demektir. Bu sıkıştırma oranını fazla olması alçak irtifa uçuşlarında bir sorun teşkil etmez.

  • Yanma Odası

Yanma odası yüksek basınca sahip sıcaklığı artmış havanın yakıtla karıştırıldığı yerdir. Burada karışımın durumuna bağlı olarak çok hızlı bir hava alkışı oluşur. Aynı zamanda çok yüksek bir sıcaklık olduğundan yüksek sıcaklığa dayanıklı malzemelerden yapılırlar. Pilot yanma odasına gelen yakıt miktarını ayarlayarak devrini kontrol edebilir.

  • Türbin

Yanma odasında yanmış olan yüksek basınçlı ve sıcak gaz, türbine gider. Türbin kademeleri vasıtası ile yanmış gaz aynı basınç ile egzoz borusuna aktarılır.

boyunca yataklanmış olan bu mil üzerinde kompresör ve türbin kademeleri bulunur.Aynı devirlerde dönmektedirler.

  • Nozzle

Türbinden gelen sıcak ve basınçlı gaz egzoza girdikten sonra nozzle vasıtası ile motoru terk eder. Burada oluşan etki-tepki sayesinde ileriye doğru hareket eder. Buna itki yada itme gücü denir. Bu bölümde aşırı ısınmayı önlemek amacı ile önden giren havanın bir miktarı egzoz borusunun dışına yönlendirilir ve soğutma sağlanır. Sabit ve hareketli olmak üzere 2 çeşit nozzle bulunur.

  • Sabit nozzle

Sabit nozzleda çap en iyi verim için tasarımcılar tarafından belirlenir.

  • Hareketli nozzle

Afterburner bulunan motorlarda gaz koluyla ilişkili olarak bir hidrolik sistemi nozzle’u açar veya kapar. Gaz kolu eğer afterburner konumunda ise nozzle tam açıktır. Afterburnerdan çıkıldığında ise devrine göre nozzle kapanır. Aşağıdaki resimde açık nozzle ve kapalı nozzle‘u aynı anda görebilirsiniz.

Afterburner ise genelde savaş jetlerinde bulunur. Bu sistem vasıtası ile geçici olarak bir itme kuvveti elde edilir. Türbinden sonra çıkışına tekrardan yakıt verilir ve ekstra yanma ile ekstra itme kuvveti elde edilir.

Jet motoru içerisinde kullanılan yakıt parlama derecesi yüksek, kolaylıkla alev almayan ve taşınması güvenli olan bir yakıt olmalıdır. Aynı kerosen gibi soğukta akışkanlığını yitirmemelidir.

 

Jet motoru türleri

1-Gaz türbinli

Yanma ile oluşan ısı enerjisi mekanik havaya çevrilir.

  • Turbojet

Eski tip hava solumalı tip motordur. Hava girişi, kompresör, yanma odası, türbin ve nozzle’dan oluşur. Gaz türbini mil vasıtası ile kompresörü hareket ettirir. Aynı devirde dönerler. Ses hızı altında verimli değildirler ve aşırı gürültü yaparlar. Savaş uçakları ve cruise füzelerinde kullanılır.

jet motoru nedir nasıl calısır 01

  • Turbofan

Ekonomik olmasından dolayı birçok uçakta kullanılmaktadır. Turbojet’e benzemektedir anca ön kısmında büyük bir fan bulunur. Bu sayede daha fazla itme kuvveti oluşturulur. Ses hızının altında ve uzun mesafelere uçuşlar için oldukça uygundur.

jet motoru nedir nasıl calısır 03

2- Ram motoru

Gaz türbinli motorlara benzer ancak havayı sıkıştırma şekli olarak farkılık arz eder.

  • Ramjet

Basit yapısı ve hareketli parça bulundurmadığından füzelerde kullanılmıştır. Durduğu yerden kalkma yeteneği bulunmamaktadır. Kısacası bir ön hıza ihtiyaç duymaktadır. Belirli bir hızda çalıştığından küçük ve basit gerektiren uygulamalara uygundur.

jet motoru nedir nasıl calısır 05

jet motoru nedir nasıl calısır 06

  • Scramjet

Ramjetten farklı olarak havayı ses hızının altına düşürüp yakmak yerine ses hızını üstünde alarak yakmaktadır.bu da çok yüksek hızlara çıkmasına olanak sağlamaktadır. Hipersonik uçuşlara uygundur. NASA tarafından geliştirilen Dünya’nın en hızlı uçağı X-43A bir scramjet ile bunu başarmıştır.

jet motoru nedir nasıl calısır 07

 

Bir Cevap Yazın