ETOPS Gelişimi

ETOPS, “Extended Twin-Engine Operations”

ETOPS kuralı ilk defa 1953 senesinde Amerikan Sivil Havacılık Otoritesi FAA tarafından yayınlandı. O tarihte henüz kural, iki motorlu yolcu uçaklarının tek motora kaldığında 60 dakika uçağı havada tutabilecek özelliklere sahip olması gerektiği üzerineydi. Uçakların bu koşulla uçabileceği havada yapılan testler ile otoritelere ispatlanmak zorundaydı. O yıllarda eski nesil motorlar emniyet oranı ve itiş gücü açısından yeterli olmaması sebebi ile bu kuralın gerekliliğini karşılayamadıkları oluyordu. Hatta öyle ki, Douglas, ETOPS kuralına karşı 3 motorlu DC-10 uçağını geliştirdi. Tabii ki, yıllar geçtikçe teknoloji gelişti uçak mekaniğindeki yeni tasarımlar motorların artık çok daha emniyetli, yüksek itiş gücü özellikli, yakıt tasarrufu sağlayan bir yapıya dönüşmesini sağladı. Hal böyle olunca, otoriteler de kuralları tekrar ele aldılar ve FAA 1985 yılında transatlantik uçuşlarında 120 dakikalık süreyi yeterli buldu ve onayladı. Yani; tek motora kalan bir uçağın 120 dakika süresince emniyetle uçması ve uygun havalimanına kolaylıkla iniş yapması gerekiyordu. Amerikan Sivil Havacılık Yönetimi ilk ETOPS müsaadesini 1985 senesinde Trans World Havayollarınnın B767 tipi uçağına 90 dakika olarak verdi. Daha sonra bunu 120 dakikaya çıkarmıştır. 1988 yılında, Amerikan Sivil Havacılık Yönetimi bu süreyi teknik ve operasyonel niteliklere göre 180 dakikaya çıkarmıştır, bu da zaten dünyanın %95’inde ETOPS uçuşları için oldukça yeterlidir.

Bu gün transatlantik uçuşlarının büyük bir bölümü ETOPS’tur. Ancak uçak ve motor üreticileri iki motorlu uçakla operasyon yapmanın kısıtlarını ortadan kaldırmak niyetiyle sürekli bir yenilik peşindedirler. Bu amaçla 2009 senesinde, ETOPS 240 onayın alan ilk uçak tipi olan Airbus 330’u üretmişlerdir. İki sene sonra Boeing 777 ETOPS-330 onayı ile rekabeti kazanmıştır. 2014 yılında yine Boeing firması 787 Dreamliner için ETOPS-330 onayı almıştır. Ancak şuan dünya rekoru  370 dakikalık ETOPS sertifikası ile A350-900 uçağındadır. Bu sertifika ile A350-900 en uzun süreli ETOPS sertifika sahibi ünvanını taşımaktadır. 180 dakika üzeri ETOPS sertifikası ile A350-900 özellikle okyanus aşırı uçuşların yoğunluklu olduğu ülkelere hitap etmektedir. Airbus’ın bu konudaki daha büyük iddiası ise 370 dakikalık bu süreyi 420 dakikaya uzatmaktır.

Bir uçağın ETOPS operasyonu gerçekleştirebilmesi için uçak üreticisi, uçağın tasarımının ETOPS’a uygun olduğunu teyit etmekle yükümlüdür. Çünkü bir uçağın uçabileceği mesafe uçağın performansına göre değişir.  ETOPS uçuşlarında uçağın dispeç edilme kuralları vardır. Bunlar bazı mekanik ekipmanların uçaktaki mevcudiyeti ve faal olmasına bağlıdır. Örneğin, anti-ice’ların faal olması, Bleed Air sisteminin çalışması, HF takılı olması gibi detaylar uçağın ETOPS olarak sertifikalandırılması ve faal olmasıyla uçuş operasyonunu gerçekleştirebilmesi için gereklidir.  ETOPS Sertifika gereksinmeleri FAA, CAA ve EASA gibi başka otoritelerinde yayınladığı düzenlemelerde detaylandırılmıştır. Konunun oldukça teknik olması, gelişen teknoloji ile sürekli güncellenen dokümanlar olması ve her havayolunun kendi bünyesinde bazı ilave kurallar ile düzenlemelerin daraltılabilip değiştirildiği varsayıldığından dokümantasyon detaylarına bu yazıda girilmeyecektir. Dilerseniz, ETOPS dokümantasyonlarının gereklilikleri hakkında uçak üreticilerinin ya da otoritelerin yayınladığı kaynaklardan en doğru bilgiyi elde edebilirsiniz.  Ayrıca bir uçağın ETOPS sertifikası alması için hava yolunun, uçağın bakım ekibinin ve uçuş ekibinin de ETOPS eğitimi almış olması gerekir.  Özellikle kokpit ekibinin ETOPS ile ilgili navigasyon ve muhabere, ekipmanlarının kullanımı, uçuş planlama safhasında ETOPS dispeç minimaları ve uzun menzilli navigasyon izleme prosedürleri konusunda eğitim almış ve konusuna hakim olması gerekmektedir.

ETOPS Nedir?

ETOPS, ICAO tarafından belirlenmiş çift motorlu uçakları kapsayan bir standart. Çift Motorlu Uçaklarla Uzatılmış Menzil Operasyonu; Çift motorlu uçakların, acil durumda inmeleri gereken diversion airportlardan en fazla bir saat uzaklıkta olmaları kuralını, daha yüksek zaman aralıklarına taşıyor. Uçaklar belli seviyelerdeki ETOPS sapma sürelerine (90, 120, 150, 180, 210 dk gibi) çıkabilecek şekilde tasarlanırlar.

Uçağı işleten firma güvenilirlik seviyesi ve uyguladığı bakım kalitesine bağlı olarak ilgili ülkenin sivil havacılık otoritesinden aldığı ETOPS sapma süresi onayına göre ETOPS uçuşlarını gerçekleştirir.

ETOPS (Çift Motorlu Uçaklarla Uzatılmış Menzil Operasyonu)

ETOPS – Çift Motorlu Uçaklarla Uzatılmış Menzil Operasyonu (Extended-range Twin-engine Operation Performance Standards)’ın kısaltması olan, çift motorlu uçakları kapsayan bir havacılık terimidir. Bu terim, dünya havacılık otoriteleri (ICAO, IATA) tarafından belirlenmiş bir kuralın, belirli güvenlik tedbirleri sonucu daha da esnetilmesini kapsamaktadır.

Bir uçuş boyunca uçağın bulunduğu konumdan maksimum 60 dakika uzaklıkta divert edebileceği bir hava limanının olması gerekmektedir. Eğer yoksa bu uçuş gerçekleştirilemez.

ETOPS ise, bu kuralı ortadan kaldırmayıp, 60 dakikalık süreyi artırarak uçuşların gerçekleştirilmesini sağlıyor.

ETOPS Nasıl Planlanıyor?

Öncelikle dispatch ekibi en güvenli ve uygun rotayı planlıyor. Daha sonrasında gerekiyorsa ETOPS meydanlarını planlıyor. Bu plan, Equal Time Point, ETOPS Entry Point, ETOPS Exit Point gibi bilgileri içeriyor.

ETOPS Entry Point

Uçağın ETOPS’a gireceği nokta. (Yukarıdaki tablolarda bulunan gri bölüme girdiği an uçak artık ETOPS olmuş demektir.)

Equal Time Point

Bu nokta en önemli ve kritik noktadır. Pilot acil bir durumda hangi meydana divert etmesi gerektiğini bu nokta sayesinde belirler. Bu nokta ETOPS meydanlarının birbirlerine eşit uzaklıkta oldukları noktadır. Ancak bu noktanın hesaplanması mesafeyi değil rüzgarları da kapsar. Yani atlantiğin ortasında motoru duran bir uçak, 400 nm değil de 500 nm uzaklıktaki bir meydana divert edebilir. Bunun sebebi uçağın 500 nm’i tailwind sayesinde daha çabuk uçması olabilir.

ETOPS Exit Point

ETOPS’tan çıkılan noktadır. Bu noktadan sonra uçağın 60 dakikalık mesafesinde hava limanı var demektir.

ETOPS uçakları aldıkları yakıtı da etkiler. Yüksek mesafeli ETOPS planlanmışsa ek yakıt eklenebilir.

Pilotlar ETOPS sayesinde olabilecek her türlü acil durumda ne yapacaklarını tekrar tekrar planlayıp, her türlü duruma hazırlıklı olurlar.

ETOPS sayesinde günümüz transatlantik ve Polar uçuşları güvenli bir şekilde gerçekleştiriliyor.

En Çok Acil İniş Yapılan Havalimanları

• • Henderson Field – Midway Atoll, ABD
  • Mataveri Havalimanı – Easter Adası, Şili
  • Ted Stevens Anchorage Havalimanı – Alaska, ABD
  • Tenerife North Havalimanı – Tenerife, İspanya
  • Shannon Havalimanı – İrlanda
  • Gander Havalimanı – Newfoundland, Kanada
  • Keflavik Havalimanı – İzlanda
  • Cold Bay Havalimanı – Alaska, ABD
  • RAF Ascension Adası
  • Yakutsk Havalimanı – Rusya

Motor Durursa Ne Olur?

Motorun durması ile yolcu konforunda hissedilebilir ne gibi değişiklikler olur? Motor durduğunda tahmin edilebileceği gibi uçağın hızı da düşecektir. Çünkü tek motoru zorlamadan iniş yapmak gerekir, bu yüzden yüksek hız verilmemelidir.  Tek motora kalan uçaklar daha çok rüzgar etkisine maruz kalırlar. Bu yüzden kokpit ekibinin rüzgar ve hız konusunda gereken hassasiyeti en yüksek seviyede göstermesi beklenir. Tabii ki tüm bu mekanik aksaklığın, yolculara da büyük etkisi olacaktır. Gökyüzünde yukarılara çıkıldıkta ısı -60° derecelere kadar düşer.  Havalandırma sistemi motor yardımıyla çalıştığı için uçağın tek motora kalması kabin ısısını oldukça düşürecektir. Bunun 0 ° derecelere kadar bile düşmesi muhtemeldir.

ETOPS Sürelerindeki Gelişme

Çift motorlu uçakla operasyon yapmanın kısıtlarını ortadan kaldırmak isteyen uçak ve motor üreticileri, bu yönde sürekli bir gelişim içerisindeler.

• • 2009 yılının Kasım ayında, Airbus A330, ETOPS-240 onayı alan ilk uçak tipi olmuştur.
  • 12 Aralık 2011 tarihinde ise, Boeing 777, 330 dakikalık ETOPS onayı ile, çıtayı daha da yukarı çekmiştir.
  • Air New Zealand, Rolls-Royce Trent 800 tipi motorların kullanıldığı bir Boeing 777-200ER tipi uçakla 1 Aralık 2015 tarihinde gerçekleştirdiği Auckland – Buenos Aires seferiyle, bu tipte ETOPS-330 kullanan ilk havayolu şirketi olmuştur.
  • 28 Mayıs 2014 tarihinde, Boeing 787 Dreamliner için de ETOPS-330 sertifikası alınmıştır.
  • Aslında çift motorlu uçaklar için geçerli olan ETOPS kuralı, üç veya dört motorlu uçakları da içerecek şekilde genişletilmiştir.
  • Bu çerçevede, ETOPS-330 sertifikasına hak kazanan dört motorlu ilk uçak tipi, Şubat 2015’te Boeing 747-8 olmuştur.
  • 2015 yılının Ocak ayında resmen Qatar Airways filosunda hizmete giren Airbus A350 ise ilk aşamada 370 dakikalık bir ETOPS süresine sahip olmuştur.
  • Airbus’ın bu konudaki daha büyük iddiası, 370 dakikalık bu süreyi 420 dakikaya uzatmaktır.